การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (Stem Cell Therapy): ทำความเข้าใจ 5 วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Routes of Administration) IV, IM, ID, IA และ IC

การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (Stem Cell Therapy): ทำความเข้าใจ 5 วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Routes of Administration) IV, IM, ID, IA และ IC

5 ประเด็นสำคัญ

1. การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (stem cell therapy) มีวิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายหลายวิธีไม่ได้มีเพียง IV แต่ยังมี IM, ID, IA และ IC ซึ่งแต่ละวิธีมีลักษณะและวัตถุประสงค์แตกต่างกัน
2. วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Route of Administration) มีผลต่อการกระจายตัวของเซลล์ในร่างกาย (biodistribution) การเข้าใกล้เนื้อเยื่อเป้าหมาย และการคงอยู่ของเซลล์ในบริเวณนั้น
3. สเต็มเซลล์ (stem cell) ไม่ได้ทำงานเหมือน GPS กระบวนการตอบสนองและเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย (homing effect) และ การส่งสัญญาณแบบพาราครายน์ (paracrine signaling) มีบทบาทสำคัญต่อการที่ MSCs จะตอบสนองและสื่อสารกับเนื้อเยื่อ แต่ไม่ได้หมายความว่าเซลล์ทุกเซลล์จะเดินทางไปยังจุดที่ต้องการได้อย่างแม่นยำ
4. แต่ละวิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายมีข้อจำกัดและระดับหลักฐานที่แตกต่างกัน IV, IM, ID, IA และ IC ต่างมีบริบทในการศึกษาและหลักฐานทางการแพทย์ที่แตกต่างกัน จึงไม่ควรสรุปว่า วิธี ใดวิธีหนึ่งเหมาะกับทุกคนหรือทุกเป้าหมาย
5. การเลือกวิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายควรเป็นส่วนหนึ่งของการวางแผนเฉพาะบุคคล นอกจากวิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายแล้ว แพทย์ยังต้องพิจารณาชนิดและคุณภาพของสเต็มเซลล์ ปริมาณ สุขภาพของผู้รับ เป้าหมายการดูแล และหลักฐานทางการแพทย์ที่เกี่ยวข้อง

เมื่อพูดถึง การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (stem cell therapy) หลายคนอาจนึกถึงการให้สเต็มเซลล์ ผ่านสายน้ำเกลือ หรือการฉีดเซลล์เข้าสู่ร่างกายเพียงวิธีเดียว

แต่ในทางการแพทย์และงานวิจัย สเต็มเซลล์ สามารถถูกนำเข้าสู่ร่างกายได้หลายวิธี ตั้งแต่การให้ผ่านหลอดเลือดดำ ไปจนถึงการให้เข้าสู่กล้ามเนื้อ ผิวหนัง ข้อต่อ หรือเนื้อเยื่อเฉพาะบริเวณ

แล้วทำไม วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Route of Administration) จึงสำคัญ?

เพราะวิธีการให้เซลล์สามารถมีส่วนต่อ การกระจายตัวของเซลล์ (Biodistribution) การที่เซลล์จะเข้าใกล้หรือมีปฏิสัมพันธ์กับเนื้อเยื่อเป้าหมาย รวมถึงการคงอยู่ของเซลล์ในบริเวณนั้น

อย่างไรก็ตาม วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย เพียงอย่างเดียวไม่ได้เป็นตัวกำหนดผลลัพธ์ของการรักษา ปัจจัยอื่น ๆ เช่น ชนิดและคุณภาพของเซลล์ จำนวนเซลล์ สุขภาพของผู้รับ และระดับหลักฐานทางการแพทย์ของแต่ละข้อบ่งใช้ ล้วนมีความสำคัญเช่นกัน

บทความนี้กล่าวถึง เซลล์ต้นกำเนิดมีเซนไคม์ (Mesenchymal Stromal/Stem Cells (MSCs)) เป็นหลัก และจัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไป การกล่าวถึงทั้ง 5 Routes ไม่ได้หมายความว่าทุกวิธีเป็นการรักษามาตรฐาน ได้รับอนุญาตสำหรับทุกข้อบ่งใช้ หรือเหมาะกับทุกคน

ก่อนรู้จัก 5 วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย: สเต็มเซลล์ ทำงานอย่างไร?

ก่อนจะพูดถึงวิธีการให้ Stem Cells ลองทำความเข้าใจก่อนว่า หลังจากเซลล์เข้าสู่ร่างกายแล้ว เกิดอะไรขึ้น?

หลายคนอาจจินตนาการว่า Stem Cells สามารถ “ค้นหา” อวัยวะที่มีปัญหาได้เหมือนระบบ GPS แต่ในความเป็นจริง กลไกการทำงานของ เซลล์ต้นกำเนิดมีเซนไคม์(Mesenchymal Stromal/Stem Cells (MSCs)) มีความซับซ้อนมากกว่านั้น

ปัจจุบัน MSCs ไม่ได้ถูกศึกษาเพียงในแง่ของการเข้าไปทดแทนหรือเปลี่ยนแปลงเป็นเซลล์ของเนื้อเยื่อโดยตรง แต่ยังมีการศึกษาบทบาทของ การเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย (Homing), การส่งสัญญาณแบบพาราครายน์ (Paracrine signaling) และ การปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน (immunomodulation) ซึ่งอาจทำงานร่วมกันและขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมของเนื้อเยื่อและระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย

1. การกระจายตัวของเซลล์ในร่างกาย (biodistribution) กระจายไปที่ไหน?

วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Route of Administration) มีส่วนสำคัญต่อบริเวณที่เซลล์จะพบเจอในช่วงแรก

เช่น การให้ผ่านหลอดเลือดดำจะนำเซลล์เข้าสู่ระบบไหลเวียนโลหิต ขณะที่การให้เซลล์โดยตรงในบริเวณเป้าหมายจะนำเซลล์เข้าใกล้เนื้อเยื่อนั้นมากขึ้น

ดังนั้น Route จึงเป็นหนึ่งในปัจจัยที่มีผลต่อ การกระจายตัวของเซลล์ในร่างกาย (biodistribution) หรือการกระจายตัวของเซลล์ภายในร่างกาย

2. การเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย (Homing) เซลล์ตอบสนองต่อสัญญาณของร่างกายอย่างไร?

เนื้อเยื่อที่ได้รับบาดเจ็บหรือมีการอักเสบสามารถส่งสัญญาณทางชีวภาพบางอย่าง ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่และการตอบสนองของ MSCs ต่อบริเวณนั้น กระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่และการเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมายนี้เรียกว่า การเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย (Homing)

อย่างไรก็ตาม การเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย ไม่ได้หมายความว่า สเต็มเซลล์ ทุกเซลล์จะสามารถ “เดินทางไปซ่อม” จุดที่มีปัญหาได้อย่างแม่นยำ กระบวนการนี้ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย และยังเป็นหัวข้อที่มีการศึกษาอย่างต่อเนื่อง

3. การส่งสัญญาณแบบพาราครายน์ (Paracrine signaling) และ การปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน (immunomodulation) เซลล์สื่อสารและปรับสมดุลการตอบสนองของร่างกาย

หนึ่งในแนวคิดสำคัญของ MSCs ที่ได้รับความสนใจมากขึ้น คือ การส่งสัญญาณแบบพาราครายน์ ซึ่งหมายถึงการที่เซลล์หลั่งสารสื่อสารต่าง ๆ เช่น ไซโตไคน์ (cytokines), ปัจจัยการเจริญเติบโต (growth factors) และ eถุงเวสิเคิลนอกเซลล์ (extracellular vesicles) เพื่อส่งสัญญาณไปยังเซลล์และเนื้อเยื่อรอบข้าง

นอกจากนี้ MSCs ยังมีคุณสมบัติด้าน การปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน (Immunomodulation) หรือการปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน โดยสามารถมีปฏิสัมพันธ์กับเซลล์ภูมิคุ้มกันหลายชนิดผ่านทั้งการสื่อสารระหว่างเซลล์และสารที่เซลล์หลั่งออกมา

จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมปัจจุบันการศึกษากลไกของ MSCs จึงไม่ได้มองเพียงว่า “ฉีดเข้าไปแล้วเซลล์จะไปเกาะและสร้างเนื้อเยื่อใหม่โดยตรง” แต่ยังให้ความสำคัญกับการสื่อสารระหว่างเซลล์ การตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกัน และสภาพแวดล้อมของเนื้อเยื่อด้วย

พูดให้เข้าใจง่าย: สเต็มเซลล์ ไม่ได้ทำงานด้วยกลไกเดียว และ วีธีนำส่งเซลล์เข้าสู่ร่างกาย เป็นเพียง “จุดเริ่มต้น” ของกระบวนการที่ซับซ้อนกว่านั้น

วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายทั้ง 5 วิธี

1. IV (Intravenous Administration) ให้ สเต็มเซลล์ ผ่านหลอดเลือดดำ

IV หรือ Intravenous Administration คือการให้ สเต็มเซลล์ ผ่านหลอดเลือดดำ เช่น บริเวณแขนหรือหลังมือ ทำให้เซลล์เข้าสู่ระบบไหลเวียนโลหิต

วีธีนี้ นี้ถูกศึกษาในแนวทางที่ต้องการให้เซลล์เข้าสู่ระบบของร่างกายในวงกว้าง อย่างไรก็ตาม หลังให้ทาง IV เซลล์จำนวนมากอาจผ่านและถูกกักอยู่บริเวณหลอดเลือดของปอดในช่วงแรก หรือที่เรียกว่า ปรากฏการณ์การกักเซลล์ที่ปอดในระยะแรก (pulmonary first-pass effect) จึงไม่ได้หมายความว่าเซลล์จะกระจายไปทุกอวัยวะอย่างเท่าเทียมกัน (Fischer et al., 2009)

2. IM ( Intramuscular Administration) ให้ สเต็มเซลล์เข้าสู่กล้ามเนื้อ

IM หรือ Intramuscular Administration คือการให้ สเต็มเซลล์ เข้าไปในเนื้อเยื่อกล้ามเนื้อโดยตรง ตำแหน่งที่ใช้โดยทั่วไปคือกล้ามเนื้อบริเวณหัวไหล่หรือหลัง ส่วนตำแหน่ง ความลึก และจำนวนจุดฉีดต้องกำหนดโดยแพทย์ตามแผนการให้เซลล์

วิธีนี้มีการศึกษาในหลายบริบท โดยแนวคิดหนึ่งคือการนำเซลล์เข้าใกล้เนื้อเยื่อเป้าหมายโดยตรง งานวิจัยบางส่วนยังอยู่ในระยะต้นและมีจำนวนผู้เข้าร่วมไม่มาก จึงควรพิจารณาหลักฐานของแต่ละข้อบ่งใช้เป็นรายกรณี (Park et al., 2025)

3. ID ( Intradermal Administration) ให้ สเต็มเซลล์ เข้าสู่ชั้นผิวหนัง

ID หรือ Intradermal Administration คือการให้ สเต็มเซลล์ ฉีดปริมาตรเล็กน้อยเข้าชั้นหนังแท้ เช่น ผิวหน้า หนังศีรษะ หรือผิวหนังบริเวณเป้าหมาย โดยมักแบ่งฉีดหลายจุด สำหรับใบหน้าอาจฉีดบริเวณแก้มหรือพื้นที่ผิวที่แพทย์ประเมิน

วิธีนี้ถูกศึกษาในบริบทของผิวหนังและหนังศีรษะ แต่หลักฐานในมนุษย์ยังมีขนาดจำกัด จึงไม่ควรสรุปว่าการให้แบบ ID จะให้ผลลัพธ์ด้านผิวหน้าหรือเส้นผมได้ในทุกคน (Ichihashi et al., 2023; Czarnecka et al., 2021)

4. IA (Intra-articular Administration) ให้ สเต็มเซลล์ เข้าไปภายในข้อ

IA หรือ Intra-articular Administration คือการให้ สเต็มเซลล์ เข้าไปในช่องข้อต่อโดยตรง โดย ข้อเข่า (Knee) เป็นหนึ่งในบริเวณที่มีการศึกษาอยู่บ่อย โดยเฉพาะในบริบทของ ข้อเข่าเสื่อม (Knee Osteoarthritis)

แนวคิดของ วิธีนี้คือการนำเซลล์เข้าใกล้สภาพแวดล้อมภายในข้อโดยตรง จึงมีการศึกษาเรื่อง Stem Cell Injection สำหรับข้อเข่า ในหลายรูปแบบ อย่างไรก็ตาม หลักฐานการวิจัยยังมีความหลากหลาย และการให้ สเต็มเซลล์ เข้าข้อไม่ได้หมายความว่าจะสามารถสร้างกระดูกอ่อนใหม่ได้อย่างแน่นอน (Tong et al., 2025)

5. IC (Intracavernosal Administration) ให้ สเต็มเซลล์ เข้าสู่เนื้อเยื่อเฉพาะบริเวณ

IC หรือ Intracavernosal Administration คือการให้ สเต็มเซลล์ เข้าสู่ Corpus Cavernosum ซึ่งเป็นเนื้อเยื่อภายในองคชาตที่เกี่ยวข้องกับการแข็งตัว

วิธินี้มีการศึกษาในบริบทของ สุขภาพทางเพศชาย (Male sexual health) โดยเฉพาะภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศชายบางกลุ่ม แต่หลักฐานในมนุษย์ยังอยู่ในระยะเริ่มต้น และการศึกษาระยะแรกมุ่งประเมินความปลอดภัยเป็นสำคัญ (Haahr et al., 2016)

เพราะที่ อาร์ทีไลฟ์ (R3 Life) เราเริ่มจาก “คุณ” ไม่ใช่สูตรสำเร็จ

ก่อนพิจารณาการใช้เซลล์ทางการแพทย์ คำถามสำคัญไม่ได้มีเพียงว่า “ควรให้ผ่านทางใด” แต่ยังรวมถึง เป็นเซลล์ชนิดใด มาจากแหล่งใด มีข้อมูลยืนยันคุณภาพและการเก็บรักษาหรือไม่ จำนวนเซลล์และวิธีบริหารเข้าสู่ร่างกายเหมาะสมกับแต่ละกรณีหรือไม่

ที่ อาร์ทรีไลฟ์เวลเนสเซ็นเตอร์ (R3 Life Wellness Center) เราไม่ได้เริ่มต้นจากการเลือก วิธีการนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย แต่เริ่มจากการทำความเข้าใจผู้รับบริการเป็นรายบุคคล แพทย์จะทบทวนประวัติสุขภาพ เป้าหมาย ผลตรวจที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนข้อมูลของเซลล์ เพื่อประกอบการประเมินและวางแผนที่เหมาะสม

เราให้ความสำคัญกับการสื่อสารอย่างตรงไปตรงมา ทั้งข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่มีอยู่ ผลที่อาจเกิดขึ้น ความเสี่ยง ข้อจำกัด และทางเลือกอื่น หากวิธีใดไม่เหมาะสม หลักฐานยังมีข้อจำกัด หรือยังไม่มีเหตุผลทางการแพทย์เพียงพอที่จะรับบริการ แพทย์จะอธิบายให้ทราบก่อนตัดสินใจ

ทุกขั้นตอนอยู่ภายใต้การกำกับของแพทย์ แนวทางวิชาชีพ และมาตรการด้านความปลอดภัยของสถานพยาบาล ตั้งแต่การตรวจสอบชนิด แหล่งที่มา คุณภาพ จำนวนเซลล์ เอกสารการเก็บรักษาและการขนส่ง ไปจนถึงการเลือกวิธีบริหาร การเฝ้าระวังระหว่างรับบริการ และการติดตามหลังรับบริการ

สำหรับผู้ที่มีเซลล์เก็บรักษาไว้กับธนาคารเซลล์หรือผู้ให้บริการภายนอก สามารถส่งข้อมูลและเอกสารให้ทีมแพทย์ของ R3 Life ประเมินเบื้องต้นได้ การรับเซลล์และการให้บริการจะพิจารณาเฉพาะกรณีที่แหล่งที่มา คุณภาพ การเก็บรักษา การขนส่ง และเอกสารที่เกี่ยวข้องสามารถตรวจสอบได้ รวมทั้งเป็นไปตามข้อบ่งชี้ มาตรฐานวิชาชีพ ขอบเขตบริการที่สถานพยาบาลได้รับอนุญาต และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง โดยแพทย์เป็นผู้พิจารณาขั้นสุดท้ายเป็นรายกรณี

หากคุณกำลังศึกษาเรื่องการใช้เซลล์ทางการแพทย์ สามารถนัดหมายเพื่อพูดคุยกับแพทย์ ตรวจสอบข้อมูล และวางแผนเฉพาะบุคคลก่อนตัดสินใจ ทั้งนี้ การเข้ารับคำปรึกษาไม่ได้หมายความว่าทุกคนจำเป็นต้องรับบริการ หรือทุก Route จะเหมาะสมกับทุกกรณี

ข้อสงวนสิทธิ์ทางการแพทย์

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ การวินิจฉัย หรือการรับรองผลลัพธ์ การใช้ผลิตภัณฑ์เซลล์ ข้อบ่งใช้ และ วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย ต้องพิจารณาเป็นรายบุคคลภายใต้การประเมินของแพทย์ โดยคำนึงถึงหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ มาตรฐานทางการแพทย์ ความปลอดภัย และข้อกำหนดของหน่วยงานกำกับดูแลที่เกี่ยวข้อง

FAQ

1. การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (stem cell therapy) มีวิธีนำเข้าสู่ร่างกายกี่วิธี?

ปัจจุบันมีการศึกษาและใช้วิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายของสเต็มเซลล์ หลายรูปแบบ โดยบทความนี้กล่าวถึง 5 วิธี ได้แก่ IV (เข้าหลอดเลือดดำ), IM (เข้ากล้ามเนื้อ), ID (เข้าชั้นผิวหนัง), IA (เข้าภายในข้อ) และ IC (เข้าบริเวณ Corpus Cavernosum) ซึ่งแต่ละวิธีมีลักษณะและบริบทในการใช้งานแตกต่างกัน

2. วิธีไหนของ การบำบัดด้วยสเต็มเซลล์ (stem cell therapy) ดีที่สุด?

ไม่มีวิธีใดที่ดีที่สุดสำหรับทุกคน การเลือกวิธีนำเซลล์เข้าสู่ร่างกายควรพิจารณาร่วมกับเป้าหมายในการดูแลสุขภาพ ชนิดและคุณภาพของสเต็มเซลล์ สุขภาพของแต่ละบุคคล รวมถึงหลักฐานทางการแพทย์และความเหมาะสมของแต่ละกรณี

3. สเต็มเซลล์ สามารถเดินทางไปยังบริเวณที่มีปัญหาได้เองหรือไม่?

สเต็มเซลล์ โดยเฉพาะ MSCs สามารถตอบสนองต่อสัญญาณทางชีวภาพจากเนื้อเยื่อบางบริเวณได้ ซึ่งเป็นหนึ่งในกระบวนการที่เรียกว่า กระบวนการตอบสนองและเคลื่อนเข้าสู่เนื้อเยื่อเป้าหมาย (Homing effect) อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่า สเต็มเซลล์ ทุกเซลล์จะสามารถเดินทางไปยังบริเวณเป้าหมายได้อย่างแม่นยำ โดยการกระจายตัวของเซลล์ยังขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย รวมถึง การนำเซลล์เข้าสู่ร่างกาย และสภาพแวดล้อมภายในร่างกาย

4. จะรู้ได้อย่างไรว่า วิธีนำสเต็มเซลล์เข้าสู่ร่างกาย (Stem cell route) ไหนเหมาะกับเรา?

การเลือกวิธีไม่ควรพิจารณาจากตำแหน่งที่ต้องการดูแลเพียงอย่างเดียว แพทย์อาจพิจารณาประวัติสุขภาพ เป้าหมายในการดูแล ชนิดและคุณภาพของสเต็มเซลล์ปริมาณที่เหมาะสม รวมถึงหลักฐานทางการแพทย์และความเสี่ยงที่เกี่ยวข้อง ก่อนพิจารณาแนวทางที่เหมาะสมเป็นรายบุคคล